محمدرضاشاه پس از سناریوی کودتا

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ (۱۹ اوت ۱۹۵۳) شاه به آمریکا نزدیکتر شد. دولت آیزنهاور با قرارداد اجارة ایران از انگلیس به مدت ۲۵ سال برای بهره برداری های نظامی- اقتصادی از ایران، دخالت های مستقیم و غیرمستقیم خود را در ادارة امور ایران آغاز کرد و با ارسال کمک های مالی و نظامی حکومت دست نشاندة شاه را تقویت کرد. از طرف دیگر انگلیس هم که ظاهراً روابطش در زمان ملی کردن نفت با ایران تیره و تار شده بود، با اعلامیة مشترکی از طرف ایران و انگلیس در ظهر روز ۱۴آذر ۱۳۳۲ (۵ دسامبر ۱۹۵۴) روابط سیاسی- اقتصادی (استعماری) دوباره بین دو کشور برقرار شد.

در ۲۹ مرداد ۱۳۳۲ مشاغل حساس و کلیدی به عوامل کودتا سپرده شد و انتصابات زیر صورت گرفت: سرلشگر نادر باتمانقلیچ به ریاست ستاد ارتش، سرتیپ علیقلی گلپیرا به ریاست ژاندارمری، سرتیپ دفتری به ریاست شهربانی، سرهنگ قربانی دادستان نظامی، سرتیپ تیمور بختیار فرمانده لشگر ۲ زرهی، سرتیپ حسین آزموده دادستان ارتش و ... پس از آرامش نسبی در تهران در ۳۰ مرداد شاه به هواپیما از رم به سوی بغداد حرکت می کند و در فرودگاه بغداد از طرف نایب السلطنه و ولیعهد عراق و اعضای کابینه مورد استقبال قرار می گیرد. در همین روز سرلشگر زاهدی برای هماهنگی بیشتر با مذهبیون (انگلوفیل) به ملاقات آیت الله کاشانی در محل اقامت او در شمیران می رود. شاه قبل از ترک بغداد (در ۳۱ مرداد) از ملک فیصل پادشاه عراق، یک قبضه شمشیر مرصع به عنوان کادو دریافت کرد و در ساعت یازده و نیم بامداد هواپیمای شاه در فرودگاه مهرآباد به زمین نشست. در فرودگاه سرلشگر زاهدی و عده ای از مقامات تازه، از شاه استقبال کردند. در روز اول شهریور سرلشگر فضل الله زاهدی مأمور تشکیل کابینه شد و اعضای کابینه را به شرح زیر معرفی کرد: علی اصغر حکمت وزیر مشاور، احمدحسین عدل وزیر کشاورزی، دکتر علی امینی وزیر دارائی، جمال اخوی وزیر دادگستری، سرتیپ حسین جهانبانی معاون وزارت کشور، ... و ابوالحسن عمیدی نوری مدیر روزنامه « داد » به معاونت نخست وزیری و سخنگوی دولت منصوب شد. در همین زمان عدة زیادی از افسران ارتش و شهربانی که در سناریوی کودتا به نحوی دخالت داشتند ترفیع درجه گرفتند.

در روز ۱۱ شهریور ۱۳۳۲ سپهبد زاهدی و چند تن از وزیران در مجلس شورای ملی حضور یافته، نمایندگان غیر مستعفی را ملاقات کردند. تعداد نمایندگان غیر مستعفی ۲۲ نفرند.

در ۱۲ شهریور دولت آمریکا موافقت خود را با پرداخت مبلغ ۲۳/۴ میلیون دلار بابت کمک های فنی در رابطه با اصل چهارم به ایران اعلام کرد و همچنین مبلغ ۴۵ میلیون دلار کمک بلاعوض به ایران داد. مبلغ واقعی این کمک ۴۰ میلیون دلار بود که مبلغ ۵ میلیون دلار آن دستمزد زاهدی بود.

در روز ۱۰ مهرماه نخستین جلسة علنی مجلس سنا به ریاست سید حسن تقی زاده (استاد اعظم فراماسونری) در حضور زاهدی تشکیل شد و پیرامون قوة مقننه و نحوة ادارة کار مجلس سنا مورد تبادل نظر قرار گرفته شد. در مورد دادگاه مصدق که ۵ ساعت به طول انجامید سرتیپ حسین آزموده دادستان ارتش، کیفرخواست خود را علیه محمد مصدق و سرتیپ تقی ریاحی صادر کرد و طبق مادة ۳۱۷ قانون دادرسی و کیفری ارتش جرم نامبردگان را به هم زدن اساس حکومت دانسته و تقاضای اعدام نمود، آزموده ۲۳ مدرک برای اثبات کیفرخواست ضمیمه نموده بود، ولی با واسطه گری عوامل انگلیس محکومیت مصدق به سه سال حبس و تبعید در منزل خود (احمد آباد) تنزل کرد و مصدق پس از چند ماهی به اصطلاح زندانی شدن به منزل خود رفت و از مواهب عملکرد خائنانة خود به نفع انگلیس، تا آخر عمر بهره برد.

در این زمان عمیدی نوری سخنگوی دولت (انگلوفیل) اعلام کرد که حل مسئلة نفت ایران با برقراری روابط ایران و انگلیس توأم خواهد بود. در ۲۷ مهرماه ۱۳۳۲ « وارن » رئیس ادارة همکاری فنی آمریکا در دفتر وزیر دارائی حضور یافت و چکی به مبلغ ۴ میلیون و هفتصد هزار دلار به وزیر دارائی تسلیم نمود و این مبلغ پیش پرداخت مبلغ تعیین شدة فوق در راستای اصل چهارم و کمک های نقدی آمریکا به ایران بود.

در ۱۴ آذر ماه زاهدی پیرامون روابط سیاسی بین ایران و انگلیس از رادیو پیامی فرستاد و آن را ضروری و واجب توجیه نمود. در پیرو این پیام، اعلامیة مشترک دو دولت دائر به برقراری مجدد روابط سیاسی- اقتصادی میان دو کشور انتشار یافت. در همین رابطه در ۱۶ آذر به مناسبت برقراری روابط سیاسی بین ایران و انگلیس دانشجویان دانشگاه تهران به عنوان اعتراض کلاس ها را تعطیل کرده و به تظاهرات علیه آن پرداختند و با درگیری و رویاروئی مأموران حکومت نظامی با دانشجویان، سه دانشجو کشته شدند و عده ای نیز مجروح شدند و دانشگاه تعطیل شد.

در روز ۱۸ آذرماه ریچارد نیکسون معاون رئیس جمهور آمریکا به اتفاق همسر و عده ای از مقامات آن کشور وارد تهران شدند. در همین زمان که مصادف بود با سوم کشته شدن دانشجویان، تظاهرات وسیعی علیه ورود نیکسون ترتیب داده شد که در برخورد میان پلیس و دانشجویان، صدها دانشجو بازداشت شدند.

فردای صدور این اعلامیة مشترک ایران و انگلیس کنفرانسی در جزیرة « برمودا » بین آیزنهاور و رئیس جمهور آمریکا و نخست وزیران انگلیس و فرانسه تشکیل شد. در این کنفرانس مسئلة نفت ایران و تشکیل کنسرسیوم که آمریکا، انگلیس، فرانسه و هلند (شل هلندی- انگلیسی متعلق به روچیلدها) در آن شریک شده بودند به توافق نهایی رسید.

ده روز بعد در ۱۶ دسامبر سال ۱۹۵۳ میلادی نخستین اجلاس مشترک مقامات شرکت نفت انگلیس و پنج شرکت آمریکائی (استاندارد اویل نیوجرسی، شرکت نفت تگزاس، گلف اویل، سوکونی واکیوم و استاندارد اویل کالیفرنیا) و نیز شرکت هلندی- انگلیسی رویال داچ شل و شرکت نفت فرانسه برای تهیة مقدمات تشکیل کنسرسیوم نفت ایران در لندن تشکیل شد.

در کنسرسیوم جدید نفت، ۴۰ درصد سهام به شرکتهای آمریکایی، ۴۰ درصد به شرکت نفت انگلیسی و ۲۰ درصد باقیمانده بین شرکت هلندی- انگلیسی رویال داچ شل و شرکت نفت فرانسه تقسیم شد.

در ۲۲ فروردین سال ۱۳۳۳ رسماً تشکیل کنسرسیوم بین المللی برای فروش نفت ایران اعلام شد. ۲۲ نفر نمایندگان هشت کمپانی نفتی آمریکائی، انگلیسی، هلندی و فرانسوی از لندن وارد تهران شدند. هیئت نمایندگی ایران برای مذاکره با نمایندگان کنسرسیوم خرید نفت مرکب از آقایان دکتر علی امینی وزیر دارائی، مرتضی قلی بیات مدیر عامل شرکت ملی نفت، فتح الله نوری اسفندیاری عضو شورای عالی سازمان برنامه از طرف هیئت وزیران تعیین شدند.

در ۲۷ خرداد ماه ۱۳۳۳ موافقتنامة جدید بازرگانی بین ایران و شوروی به امضاء رسید. به موجب این موافقتنامه حجم مبادلات طرفین دو میلیارد و دویست میلیون ریال پیش بینی شده است. در ۳ تیرماه قرارداد خرید صد هزار تن ریل فولاد از دولت انگلیس به امضاء رسید. این ریل ها در راه آهن میانه به تبریز و شاهرود به مشهد به مصرف خواهد رسید.

در ۱۰ مرداد ماه مذاکرات نفت ایران با کنسرسیوم نفت پس از چهار ماه مذاکره و چند بار قهر و آشتی سرانجام پایان یافت و در مورد غرامت قرار شد از سال ۱۹۵۸ پرداخت شود.

در ۱۴ مرداد علی امینی وزیر دارائی از جانب دولت ایران، « پیچ » نمایندگی کنسرسیوم نفت، سفیر کبیر انگلیس در تهران و اسنو نمایندة شرکت سابق نفت اعلامیه های مربوط به تجدید فعالیت صنایع ملی نفت ایران و پرداخت غرامت را امضاء کردند.

در ۳۰ مرداد دولت ایران شانزده تن تریاک به دولت شوروی فروخت. بهای هر تن یک میلیون ریال محاسبه گردید.

مجلس هجدهم روز ۹ شهریور ۱۳۳۳ به عقد قرارداد ۲۵ ساله ای که به سه دورة پنج ساله نیز قابل تمدید بود انجامید.

در این قرارداد که به قرارداد امینی- پیچ معروف شد، باز هم اکتشاف، استخراج و فروش نفت ایران به دست شرکتهای خارجی سپرده شد و ایران به دریافت حق امتیاز به نام مبهم « پرداخت اعلام شده » اکتفا کرد.

در ۳ مهر ماه یک هیئت اقتصادی از فرانسه وارد تهران شد. این هیئت مأموریت دارد که دربارة وضع اقتصادی ایران و نحوة عملیات بازرگانی مطالعه نماید و در نتیجه سی میلیارد فرانک وام در اختیار دولت ایران قرار دهد.

در ۱۱ آبان ماه جنازة متلاشی شدة علیرضا پهلوی در ارتفاعات شمال لار پیدا شد.

در ۱۴ آذر شاه دستور داد در محوطة دانشگاه مسجد بسازند. مسئولیت بنای چنین مسجدی به آیت الله شیخ محمد سنگلجی قرار گرفت.

شاه از قدرت طلبی زاهدی و زیاده رویهای او نگران شده بود بنابراین زمینه سازی برای برکناری زاهدی را آغاز می کند و در سفر رسمی خود به آمریکا (در ۱۵ آذر ماه) نظر موافق آیزنهاور رئیس جمهور آمریکا و وزیرخارجة مقتدر او « جان فاستر دالس » را با این تصمیم جلب کرد. مطالبی که شاه در این سفر عنوان کرد فساد حکومت زاهدی و حیف و میل کمک های آمریکا بود، به هر حال کمی بعد از بازگشت شاه از آمریکا مقدمات برکناری زاهدی فراهم گردید. در ۱۶ بهمن ماه ۱۳۳۳ « بارون روچیلد » سرمایه دار معروف اروپائی به تهران وارد شد تا در خصوص معاملات بازرگانی با اولیای ایران مذاکره کند.

در ۱۴ فروردین ۱۳۳۴، علم تصمیم شاه را در مورد برکناری زاهدی، به او ابلاغ می دارد و زاهدی روز ۱۶ فروردین ۱۳۳۴ بعد از قریب به ۲۰ ماه زمامداری از مقام خود استعفا می دهد و به سمت تشریفاتی سفیر سیار ایران در اروپا تعیین می گردد و به عبارت محترمانه از ایران تبعید می شود و زاهدی تا زمان مرگش در سال ۱۳۴۲ به ایران بازنگشت و فقط یک بار برای حضور در مراسم عروسی پسرش اردشیر با شهناز دختر شاه برای چند روز به تهران آمد.